H 2: De toekomst is meervoud

Meestal zien we de toekomst als een min of meer rechtlijnige voortzetting van het heden. “In de toekomst zullen we nog meer klimaatproblemen hebben, nog meer robotisering en misschien nog wat minder privacy en die toekomst komt rechtstreeks voort uit het heden”.  Dit is ook het meest voor de hand liggende toekomstbeeld en dit is de toekomst die we kennen uit de krant en van de TV, van officiële stukken en rapporten.

Dit noemen futurologen de standaard, de gangbare, de verrassingsvrije, de verwachte of de officiële toekomst.  Maar er zijn ook andere toekomsten denkbaar. Om te beginnen de wenselijke toekomst. Bijna allemaal hebben we de hoop, of willen we dat er een (iets) andere toekomst zal ontstaan dan de officiële toekomst. Met misschien minder oorlog in Afrika, met betere betaling in het onderwijs, met leukere games, veiliger auto’s, minder milieuproblemen, een hoger pensioen, kortom met meer tevredenheid en geluk.

Naast de gangbare en de wenselijke toekomst is er ook nog de onverwachte toekomst. Als we terugkijken, kunnen we zien dat er regelmatig dingen zijn gebeurd waar (bijna) niemand op had gerekend en die er toe leiden dat de verwachte toekomst niet uitkomt. Trump begint een handelsoorlog, de Nederlandse politiek ontdekt het stikstofprobleem, de corona crisis, je breekt een been.

Dit soort onverwachte gebeurtenissen heeft zelfs een naam. Onverwachte gebeurtenissen, die grote gevolgen zullen hebben, staan onder futurologen bekend als wildcards. Wildcards kun je leren signaleren en je kunt je er op leren voorbereiden.

In een figuur ziet dit alles er dan zo uit als het plaatje hierboven. De gangbare of waarschijnlijke toekomst is dan min of meer een voortzetting van het heden. Bij de wenselijke toekomsten is sprake van gewenste veranderingen en aanpassingen ten opzichte van het heden. Er is dan bijvoorbeeld een vrouwenquotum ingevoerd in de top van het bedrijfsleven of er is een doorbraak bereikt in milieuvriendelijke landbouwmethoden. Bij de wildcard toekomsten is er een onverwachte ingrijpende gebeurtenis geweest die alles (nou ja heel veel) heeft veranderd. Er is bijvoorbeeld een vrouwenquotum ingevoerd in de top van het bedrijfsleven of er is een doorbraak bereikt in milieuvriendelijke landbouwmethoden.

Je ziet, de wens van de één, kan een onverwachte ingrijpende gebeurtenis zijn voor de ander. Het verschil zit hier in de persoon van de waarnemer. Wat voor de een onmogelijk en absoluut ondenkbaar lijkt, is voor de ander misschien best wel een plausibele mogelijkheid of zelfs iets wat vrij zeker zal gaan gebeuren.

Nu is de volgende vraag natuurlijk: wat voor beeld heb je zelf eigenlijk van de toekomst? En hoe consistent is jouw beeld eigenlijk? Onze beelden van de toekomst blijken namelijk vaak innerlijk tegenstrijdig. We zijn bijvoorbeeld wel bang dat ook ons land last gaat krijgen van de gevolgen van de klimaatverandering, maar tegelijkertijd verwachten we er zelf geen last van te gaan krijgen.

Futurologen hebben al die toekomstverhalen en -beelden onderzocht en kwamen toen tot de conclusie dat alle verhalen zijn terug te voeren tot vier typen toekomstbeelden, die we hier dan Type I, II, III en IV zullen noemen.

Allereerst de type I toekomstbeelden of wel de doemscenario’s. Sommige mensen zijn bang dat het allemaal helemaal verkeerd zal gaan met de wereld, of ons land of de EU. Dit soort negatieve scenario’s ontstaat als we ons te eenzijdig focussen op één ongewenste ontwikkeling in het heden en deze ongewijzigd doortrekken naar de toekomst. Denk aan de doemscenario’s rondom milieu of immigratie. Als alles hetzelfde zou blijven, zou zo’n ontwikkeling zich kunnen doorzetten, en ja dan zou het wel eens kunnen zijn dat Europa overspoeld zal worden door immigranten uit Afrika of Azië. Of dat de bossen af zullen sterven door zure regen, of dat het ozongat de hele aarde zal gaan omspannen. De praktijk is echter dat niet alles hetzelfde blijft en dat er altijd allerlei tegenreacties blijken te komen om negatieve ontwikkelingen te keren. We verbieden bijvoorbeeld het gebruik van freongas in koelkasten en we voeren de grenscontroles op. 

Toch blijven de type I scenario’s een grote aantrekkingskracht houden op veel mensen. Misschien omdat ze uitgaan van een simpel scenario; alles blijft bij het oude, behalve dan die ene oorzaak. Misschien omdat we vooral gevoelig zijn voor slecht nieuws. De nakomelingen van de mensen die in het verre verleden onvoldoende alert waren voor gevaar, hadden waarschijnlijk minder kans te overleven. Type I scenario’s komen gelukkig zelden of nooit uit.

Het tegengestelde van zulke doemdenkbeelden zijn de utopische scenario’s. “We komen straks in het paradijs op aarde als door de digitalisering en de robotisering al het werk door machines zal zijn overgenomen, of als we dankzij internet eindelijk echte democratie krijgen”. Ook dit soort droomscenario’s komt in de praktijk zelden of nooit uit. De aanhangers van dit soort, meestal door technologie gedreven, droomscenario’s hebben eveneens onvoldoende rekening gehouden met de tegenkrachten. Tegenkrachten die zich verzetten tegen al te rigoureuze veranderingen denk aan commerciële en professionele belangen, en menselijke zwakheden zoals egoïsme, domheid of luiheid . Ook het type II toekomstbeelden komt dus zelden of nooit uit.

Dan komen wij bij het type III toekomstbeelden. Dit is de toekomst die bekend staat als de waarschijnlijke, de gangbare, de officiële, de verwachte, de verrassingsvrije, of de baseline toekomst. In type III zullen meerdere bestaande trends zich verder doorzetten. “Internet en computers worden nog sneller en we krijgen nog hetere zomers en zachtere winters”. Dit type toekomstbeelden komen we vooral tegen bij overheden en bedrijven, vandaar ook de benaming ‘de officiële’ toekomst. De onderzochte en beschreven trends (en andere elementen zoals plannen) leiden tot deze verwachte, baseline, of waarschijnlijke toekomst. Deze waarschijnlijke toekomst doet zich voor als alle aannames over de wereld juist zijn. Deze toekomst is inderdaad misschien wel waarschijnlijker dan enige andere toekomst, maar de absolute waarschijnlijkheid van deze toekomst is toch klein. En dat komt doordat er zoveel onverwachte dingen kunnen gebeuren.

Bij bestudering van toekomstvoorspellingen uit het verleden, bleek ook dit type toekomstverhalen namelijk maar heel zelden uit te komen. Steeds bleken onverwachte gebeurtenissen dit type verwachtingen te doorkruisen. Denk aan de val van de muur, of de aanslagen tijdens 11 september 2001 met hun wereldwijde ingrijpende gevolgen. Of denk aan de bankencrisis van 2008, de kernrampen bij Tsjernobyl en Fukushima en nu recent de corona crisis.

Zijn er dan geen toekomstbeelden die wel uit zijn gekomen? Ja wel, maar paradoxaal genoeg blijken dit altijd een onverwachte (althans voor de meeste mensen) toekomst te zijn geweest. Dit heeft zelfs geleid tot de ”Wet” van Dator, een bekende Amerikaanse futuroloog. Hij formuleerde het zo: “Elke nuttige uitspraak over de toekomst moet op het eerste gezicht belachelijk lijken en zelfs hoongelag oproepen”.

Nu is het gelukkig niet zo, dat elke belachelijke uitspraak over de toekomst bewaarheid zal worden. Onverwachte gebeurtenissen leiden tot een andere aannemelijke of mogelijke toekomst. Als verzameling zijn deze alternatieve toekomsten dus veel waarschijnlijker, ook al zijn ze ieder afzonderlijk onwaarschijnlijk.

De kunst is nu om ook die onverwachte toekomsten als mogelijkheid in kaart te brengen. Futurologen hebben hiervoor verschillende instrumenten ter beschikking. We komen daar later op terug. Daarna, en dat is de grote truc, is het de kunst om op basis van ervaring en feiten de waarschijnlijkheid van de verschillende mogelijke toekomsten te bepalen. Ook hiervoor heeft de futurologie een serie instrumenten ontwikkeld. Ook deze komen verderop in deze cursus aan de orde.

Voor dit moment houden we het erop dat er ook een type IV toekomstbeeld bestaat. Een toekomstbeeld waarin zowel de te verwachten ontwikkelingen als onverwachte gebeurtenissen een plek krijgen en dat wel uitkomt.

les 4: de toekomst bestaat niet, er bestaan wel meerdere mogelijke toekomsten

les 5: we onderscheiden daarbij de mogelijke toekomsten, de aannemelijke toekomsten, de waarschijnlijke toekomsten en de wenselijke toekomsten

les 6: alle toekomstbeelden en toekomstverhalen zijn terug te brengen tot 4 types. Type I, II, III en IV. (doem, droom, verwacht en onverwacht)

les 7: het type III toekomstbeeld staat ook wel bekend als de waarschijnlijke, de gangbare, de standaard, de verwachte, de verrassingsvrije, de baseline, of de officiële toekomst.

les 8: het type III toekomstbeeld beschrijft dan wel de meest waarschijnlijke toekomst, maar de kans dat deze toekomst ook wordt gerealiseerd blijft klein

les 9: typen I, II en III toekomstbeelden worden zelden of nooit gerealiseerd.

les 10: Type IV toekomstbeelden houden rekening met de onverwachte gebeurtenissen

© Peter van der Wel (12017/20)

Ga hier verder naar blok 3 van de cursus futurologie