H 3: Systeemdenken

We komen nu bij één van de belangrijkste vaardigheden van de futuroloog: systeemdenken. Denken in systemen klinkt misschien erg voor de handliggend. Want natuurlijk weten we allemaal wel dat alles om ons heen onderdeel is van een systeem. Alles bestaat uit systemen. We kennen het klimaatsysteem, we kennen het weersysteem. De wereldpolitiek vormt een systeem, net als het wereldhandelssysteem. Er bestaan nationale systemen, met daarbinnen het systeem van nationale politiek, het nationale onderwijssysteem, het rechtssysteem, het gezondheidszorgsysteem, het verkeerssysteem etc. etc.

Daarbinnen vinden we dan weer allerlei organisaties die ieder ook weer een eigen (deel)systeem vormen. Ziekenhuizen, scholen, kranten, omroeporganisaties, multinationals, kleine en grote bedrijven, voetbalverenigingen enzovoorts. Zelfs jouw eigen familie vormt een systeem, net als jouw vriendenkring. Medici zullen zeggen dat ook jouw eigen lichaam en jouw hersenen systemen zijn.

Het bijzondere van een systeem is dat binnen zo’n systeem alles met alles samenhangt. Als de temperatuur stijgt, smelt het poolijs waardoor het op sommige plaatsen weer meer gaat regenen en zo verder. Als er een tekort ontstaat aan huizen, stijgen doorgaans de huizenprijzen, waardoor er weer meer huizen gebouwd gaan worden, waardoor de behoefte aan bouwvakkers weer zal stijgen enzovoorts.

In een systeem zien we steeds een soort kettingreacties van oorzaak en gevolg ontstaan. Of beter gezegd, van oorzaken en gevolgen. Elke oorzaak heeft meestal meer gevolgen en die gevolgen roepen weer andere gevolgen op. En om het nog ingewikkelder te maken; al die systemen en deelsystemen beïnvloeden elkaar vaak ook nog weer op de een of andere manier.

Klimaatverandering leidt tot veranderingen in de weersystemen, wat weer kan leiden tot veranderingen in de economie, wat weer kan leiden tot politieke veranderingen, wat weer kan leiden tot veranderingen in het schoolsysteem, wat weer kan leiden tot veranderingen bij jou thuis.

Omgekeerd kan een kleine verandering bij jou thuis invloed hebben op het klimaatsysteem. Je leest bijvoorbeeld een artikel over Antarctica en besluit daardoor niet (of juist wel) met het vliegtuig op vakantie te gaan en daardoor… nou ja vul maar in.

Uiteindelijk heeft dus alles met alles te maken. Dat maakt voorspellen zeker op de wat langere termijn heel erg lastig. Maar geen nood. De futurologie kan je helpen om hierin hoofd- en bijzaken te scheiden. Niet alle gevolgen zijn immers even belangrijk en er zijn binnen die systemen en deelsystemen vaak ook vaste patronen te ontdekken.

Voordat we daarnaar overgaan, is het van belang verschillende typen ketens van oorzaak en gevolg te leren herkennen. Te beginnen met het lineaire of mechanische denken. Bij verklaringen volgens deze lijn van denken zijn gevolgen terug te voeren op één of hooguit enkele gebeurtenis(sen). Er is één oorzaak, we drukken op de knop en dan volgt één gevolg. Het licht gaat aan. We volgen dan een rechte lijn van oorzaak en gevolg. In zeer simpele (mechanische) systemen is zo’n rechtstreeks verband meestal wel te herkennen.

Hier staat een andere manier van denken tegenover; het systeemdenken. Elke situatie komt voort uit meerdere feedback loops. Er is niet één specifieke gebeurtenis aan te wijzen. Meerdere krachten liggen aan de situatie ten grondslag. Het plaatje hiernaast is dan nog weer te simpel. In werkelijkheid is bijna altijd sprake van onderling afhankelijke ketens van oorzaken en gevolgen.

Kijk bijvoorbeeld eens naar de slide hiernaast, afkomstig van het leger van de VS, die de situatie in Afghanistan beschrijft. De Amerikaanse generaal Stanley McChrystal schijnt te hebben gezegd, toen hij deze slide voor het eerst zag:. “When we understand this slide, we’ll have won the war”.

Zijn uitspraak en deze slide maken duidelijk dat de systemen waarmee wij in de sociale werkelijkheid te maken hebben doorgaans veel en veel ingewikkelder zijn dan simpele mechanische systemen. Accurate voorspellingen doen binnen zo’n systeem is veel moeilijker. We spreken dan van complexe adaptieve systemen. Verderop in deze cursus komen wij regelmatig terug op deze CAS-sen.

Dat denken in systemen begint met het besef dat de wereld bestaat uit vele elkaar deels overlappende en elkaar vaak ook wederzijds beïnvloedende systemen. Binnen elk van die systemen bestaat er tussen oorzaken en gevolgen meestal geen lineair verband. In bijna alle gevallen is het een samenspel van honderden, ja, duizenden oorzaken dat tot bepaalde resultaten leidt. En die resultaten brengen ook weer allerlei gebeurtenissen teweeg. We zullen daarom nooit precies weten waarom de Franse Revolutie uitbrak en nog minder waarom het precies in 1789 zo ver was.

Denk bijvoorbeeld ook eens aan de financiële crisis van 2008. Achteraf kunnen we wel constateren dat een uiteindelijk giftige cocktail van omstandigheden vooraf ging aan de instorting van het financiële systeem: de euforie op de beurs, de hoge particuliere hypothecaire kredieten, de wijdverbreide overtuiging dat de prijzen van de huizen nooit konden zakken, de schulden van de banken, de synthetische instrumenten (met cryptisch klinkende namen als mortgage-backed securities en collateralized debt obligations), de verzekeringen op deze waardepapieren (met nog ergere namen), het criminele gedrag van de kredietbeoordelaars, het criminele gedrag van de hypotheekverstrekkers, de volkomen overtrokken interesse van de Europese investeerders in de Amerikaanse obligaties, het lakse bankentoezicht aan deze en aan de andere kant van de oceaan, de verkeerde risicoprofielen, de quasi-staatsgaranties, enzovoorts.

Maar wat was nu precies de oorzaak van de Franse revolutie of van de bankencrisis van 2008?  Deze twee voorbeelden maken duidelijk dat het te simpel is om één of enkele oorzaken aan te wijzen als echte of enige oorzaak. Toch doen we dit vaak wel. Ook dit heeft weer te maken met de manier waarop onze hersenen werken. Wij zijn blijkbaar mentaal niet in staat om meer dan drie à vier verschillende grootheden tegelijk te overzien. Ook in de media zien we dit terug. Ook voor journalisten en documentairemakers is het kennelijk te moeilijk om het complexe web van oorzaken en gevolgen in beeld te brengen. Ook zij zijn geneigd te lineair te denken en te zoeken naar dè oorzaak. Ook dit is een bekende denkfout.

Dit illustreert meteen nog een belangrijke en veel voorkomende denkfout. Terugblikkend lijken de oorzaken van de financiële crisis (of de verkiezing van Trump, of de val van de muur) wel redelijk helder. Dat geeft de illusie dat deze gebeurtenissen wel logisch en dus simpel voorspelbaar waren. Deze hindsight bias (ofwel de wijsheid achteraf denkfout) speelt ons regelmatig parten.

Gebeurtenissen vinden dus altijd plaats in een context, of nauwkeuriger geformuleerd in een complex adaptief systeem. Als we alleen naar de gebeurtenissen kijken, kunnen we alleen reageren op die gebeurtenissen. Door ook naar de systeemkrachten daaronder te kijken, kunnen we voorspellen welke gebeurtenissen er mogelijk kunnen gaan plaatsvinden.

Door de systeemkenmerken te veranderen kunnen we ook die krachten achter de gebeurtenissen beïnvloeden en daarmee dus de toekomst. Daar komen we in deel III van deze cursus op terug.

les 11: de sociale werkelijkheid bestaat uit een groot aantal elkaar deels overlappende en elkaar wederzijds beïnvloedende Complexe Adaptieve Systemen (CAS)

les 12: in een CAS is zelden of nooit sprake van één oorzaak met één gevolg, maar wel van een complex web van oorzaken en gevolgen

les 13: gebeurtenissen staan nooit op zichzelf en vinden altijd plaats in een CAS. Toch neigen wij er naar lineaire (mechanische) verklaringen te zoeken

les 14: de focus op losstaande gebeurtenissen leidt tot reageren op incidenten.

les 15: de focus op de systeemkrachten daaronder maakt het mogelijk gebeurtenissen te voorspellen

© Peter van der Wel (12020)

Ga hier verder naar blok 4 van de cursus futurologie