H6: Trends

Veel mensen denken dat een futuroloog hetzelfde doet als een trendwatcher. Inderdaad verkennen ze allebei de toekomst, maar er zijn zeer wezenlijke verschillen. Laten we beginnen bij de vraag: wat is een trend? Een trend is een patroon van geleidelijke verandering waarin zich iets ontwikkelt in een bepaalde  richting. Tot zover de definitie.

Het gaat dus om een patroon, niet om iets incidenteels. Het gaat om iets geleidelijks. Dus niet iets heel plotselings. En het gaat om een ontwikkeling in een bepaalde richting. Omhoog, omlaag of warmer of kouder. Denk aan de vergrijzing in Nederland of de steeds warmere zomers.

Omdat een trend zich hoogstwaarschijnlijk ook in de toekomst zal voortzetten, kun je aan de hand van trends uitspraken doen over de waarschijnlijkheid van bepaalde toekomsten. Dat is dus wat trendwatchers doen. Ze voorspellen dat we weer meer gaan cocoonen, nog meer online gaan kopen of dat we in fabrieken steeds meer robots gaan gebruiken.

Aan het voorspellen op basis trends kleven echter enkele fundamentele bezwaren. Zo houden trends geen rekening met ‘wildcards’ en andere onverwachte gebeurtenissen. Wildcards zoals het recente corona gebeuren, of de verkiezing van Trump, hebben invloed op allerlei trendmatige ontwikkelingen, van de groei van de wereldhandel tot aan de macht van China in de wereld.

Naarmate je verder in de toekomst komt, neemt de kans op dit soort wildcards toe en dat maakt het doortrekken van trends steeds gevaarlijker. Zo voorspelde de Times in het jaar 1900 bijvoorbeeld dat de straten van steden als New York en Londen omstreeks 1930 bedekt zouden zijn met meer dan een meter paardenmest. De krant had daarbij geen rekening gehouden met de doorbraak van de paardloze koets, de automobiel.

Er kleeft nog een gevaar aan het doortrekken van trends. Als je een trend als een losstaand verschijnsel bestudeert, volg je als het ware een losse draad en zie je niet welke krachten er achter en onder die trend werkzaam zijn. Kijken we als voorbeeld eens naar een trend op wereldschaal, een zogenaamde megatrend. De afnemende beschikbaarheid van zoet water op veel plekken in de wereld is helaas zo’n megatrend. Andere megatrends zijn de klimaatverandering, de achteruitgang van de biodiversiteit, en de voortgaande verstedelijking waardoor tegenwoordig al meer dan de helft van de wereldbevolking in steden woont.

Al deze trends staan echter niet los van elkaar. We zien meer extreem weer – zoals langdurige droogte – door klimaatverandering. Daardoor trekken – vooral in Afrika en Azië – mensen weg van het platteland naar de almaar uitdijende steden, waar de luchten soms bruin zien van de smog. De megatrends op het gebied van water, voedsel en energie haken zelfs dusdanig op elkaar in, dat men ook wel spreekt van de water-voedsel-energie-nexus.

Door deze verknoping beïnvloeden deze trends elkaar onderling. Het zou best wel eens kunnen zijn dat door groeiende watertekorten of groeiende bevolkingsverplaatsingen allerlei tegenbewegingen op gang komen. Sterker nog: overal in de wereld zijn mensen hard bezig deze negatieve trends om te buigen om zo een nieuwe, duurzamere werkelijkheid te creëren.

En dan is er nog een derde meer principieel bezwaar. Trends zijn altijd een reflectie van het verleden. Ze zijn immers gebaseerd op gegevens uit het verleden. Ze lokken daardoor uit dat je het verleden extrapoleert naar de toekomst, in plaats van dat het stimuleert om met nieuwe ideeën en inzichten te komen. Extrapoleren van het verleden is echt iets heel anders dan nadenken over onverwachte en nog ongedachte toekomsten. Trendwatchers worden daarom wel eens vergeleken met blinden die met hun stok rondtastend een weg proberen te vinden in de nog in duisternis gehulde toekomst.

Maar futurologen dan? Die doen toch ook trendonderzoek? Jawel. Maar in de futurologie gebruiken we trends en trendonderzoek als één van de instrumenten om de mogelijke toekomsten in kaart te brengen. Als je trendwatchers zou vergelijken met blinden, zou je futurologen eerder moeten vergelijken met kaartenmakers. Futurologen brengen de mogelijke toekomsten in kaart.

Om het verdere verloop van trends te kunnen voorspellen is kennis nodig van het systeem waarin deze trends zich ontwikkelen en van de drijvende krachten achter en onder deze trends. Zoals we bij het hoofdstuk over de systemen zagen, zijn dat (bijna) altijd meerdere (tegen)krachten en invloeden. Om die krachten te kennen, is naast algemene systeemkennis ook domeinkennis nodig, ofwel specifieke kennis van het systeem waarin deze trends zich voordoen. We zullen daar verderop in deze cursus dieper op ingaan. We zullen dan kijken naar drijvende krachten op bijvoorbeeld technisch, demografisch, economisch en geopolitiek terrein. Maar eerst zullen we zien nog een ander type geleidelijk ontwikkelingen binnen systemen bekijken.

les 24: in elk systeem is sprake van korter en/of langer lopende ontwikkelingen; de trends

les 25: trends maken het mogelijk de toekomst tot op zekere hoogte te voorspellen

les 26: elke trend houdt op een gegeven moment op of kan zelfs in zijn tegendeel omslaan

les 27: trends die zeer grote impact hebben op vele systemen op wereldniveau noemen we megatrends

les 28: trends houden geen rekening met wildcards en andere onverwachte gebeurtenissen.

les 29: trends vormen een soort losse draden en je ziet dan niet hoe deze elkaar onderling beïnvloeden

les 30: trends worden minder betrouwbaar naarmate je verder in de toekomst komt

les 31: trends zijn gebaseerd op gegevens uit het verleden. Ze lokken daardoor uit dat je het verleden extrapoleert naar de toekomst, i.p.v. dat het stimuleert om met nieuwe ideeën en inzichten te komen

les 32: om het verdere verloop van een trend te kunnen voorspellen is kennis noodzakelijk van de drijvende krachten achter deze trend

les 33: het herkennen van de drijvende krachten achter een trend vraagt een combinatie van systeemkennis en specifieke domeinkennis

© Peter van der Wel  (12019/20)