De technologie is er. De kennis is er. De rekensommen kloppen. En toch verandert er minder dan je zou verwachten.
Zonnepanelen zijn in tien jaar tijd negentig procent goedkoper geworden. Robots nemen in snel tempo steeds meer werk over. Energie uit wind en zon is de goedkoopste vorm en van energie en op sommige momenten al praktisch gratis. En toch betalen we nog steeds hoge energieprijzen, werken we nog steeds 32 uur (of meer), en voelt de overgang naar een andere economie eerder als belofte dan als werkelijkheid.
Dat is geen toeval.
Systemen die schaarste in stand houden
Onze economie is niet gebouwd om overvloed te organiseren. Ze is gebouwd om schaarste te verdelen. Belastingen worden geheven op salaris — niet op de output van machines. Sociale zekerheid is gekoppeld aan werk — niet aan productie. Energieprijzen weerspiegelen nog altijd een kostensysteem dat stamt uit een tijd van fossiele brandstoffen.
Die structuren zijn niet per ongeluk zo gegroeid. Ze zijn het resultaat van decennia van politieke keuzes, waarbij de partijen die van schaarste profiteren — energieconcerns, grote werkgevers, vermogensbezitters — een structureel voordeel hadden boven de partijen die baat hebben bij overvloed: gewone burgers, toekomstige generaties, nieuwe toetreders.
De econoom Carlota Perez noemt dit het institutionele achterblijven bij technologische vooruitgang. Technologie verandert wat mogelijk is. Instituties bepalen of die mogelijkheden ook werkelijkheid worden.
Wie heeft belang bij traagheid?
Het antwoord is ongemakkelijk maar niet ingewikkeld.
Een energiebedrijf dat jarenlang heeft geïnvesteerd in fossiele infrastructuur, heeft geen belang bij een snelle overgang naar goedkope hernieuwbare energie. Een werkgever die zijn concurrentievoordeel ontleent aan lage loonkosten, heeft geen belang bij robots die dat voordeel wegconcurreren. Een vermogensbezitter wiens inkomen voortvloeit uit schaarste — schaarse woningen, schaarse vergunningen, schaarse toegang tot markten — heeft geen belang bij een wereld waarin die schaarste verdwijnt.
Dat zijn geen slechte mensen. Het zijn rationele spelers in een systeem dat schaarste beloont.
Het probleem is dat zij ook de regels mede bepalen. Via lobby, via politieke financiering, via de bezetting van adviesraden en toezichthouders. Niet via een samenzwering, maar via de dagelijkse logica van georganiseerde belangen die staan tegenover diffuse toekomstige winnaars.
De asymmetrie van verandering
Wie profiteert van de overgang naar een economie van overvloed? Vrijwel iedereen — maar verspreid over miljoenen mensen, in de toekomst, moeilijk te organiseren.
Wie verliest bij die overgang? Een relatief kleine groep — maar geconcentreerd, kapitaalkrachtig, goed georganiseerd en aanwezig in de kamers waar de beslissingen worden genomen.
Die asymmetrie verklaart waarom goede technologie soms decennia nodig heeft om ingang te vinden. Niet omdat ze niet werkt, maar omdat de bestaande orde de regels schrijft.
Niet hopeloos — maar ook niet vanzelf
De geschiedenis geeft reden tot voorzichtig optimisme. De industriële revolutie bracht fabrieksarbeid en kinderarbeid — maar ook vakbonden, arbeidsrecht en sociale zekerheid. Niet omdat machthebbers dat wilden, maar omdat de druk van verandering uiteindelijk sterk genoeg werd.
Hetzelfde patroon herhaalt zich nu. De vraag is niet óf de institutionele aanpassingen er komen, maar wanneer — en hoe pijnlijk de overgang zal zijn.
Technologie maakt overvloed mogelijk. Samenlevingen bepalen of die overvloed ook terechtkomt waar ze nodig is.
Maar hoe ziet dat er dan concreet uit — een samenleving die de overvloed eerlijk organiseert? Volgende artikel: van roofeconomie naar welvaartseconomie, ofwel Hoe bouw je een rechtvaardige economie?.
Lees hier verder over de economie van overvloed
- Waarom we rijker worden en ons toch armer voelen
- Hoe technologische ontwikkeling leidt tot zichzelf versterkende kostendalingen
- Wat gebeurt er als technologie alles goedkoper maakt?
- Artificiële Arbeid
- De 20-urige werkweek
- Verouderde regels (hier ben je nu)
- Hoe bouw je een rechtvaardige economie?
- 2035: Hoe een Vriendelijke Revolutie de Wereld Veranderde
Peter van der Wel (12025)
PS: Vanuit mijn achtergrond als econoom en toekomstonderzoeker kijk ik naar technische ontwikkelingen in een bredere maatschappelijke context. Vandaar deze economisch-politieke beschouwing over de toekomst van ons economisch systeem.
Ben je het eens met de boodschap van deze blog? Post hem op de socials en/of stuur hem door naar een collega of vriend waarvan je denkt dat ze hem ook interessant zullen vinden! Kreeg je ’m zelf doorgestuurd? Abonneer je hier gratis op nieuwe blogs.
PPS: Reacties zijn welkom. Je kunt ze mailen naar mijn mailadres.