Acht voorwaarden voor een mensgerichte toekomst
Veel discussies over kunstmatige intelligentie gaan over technologie. Over wat AI kan, welke banen verdwijnen en hoe snel systemen slimmer worden. Maar de werkelijk interessante vraag is niet technologisch, maar maatschappelijk. Als AI steeds meer routinematig werk kan uitvoeren, wat doen wij dan met de ruimte die daardoor ontstaat?
Volgens een optimistisch toekomstbeeld kan AI leiden tot een samenleving waarin mensen minder tijd besteden aan repetitieve taken en meer tijd hebben voor creativiteit, zorg, ontmoeting, leren en spel. Een samenleving waarin technologie niet centraal staat, maar juist de mens. Die toekomst ontstaat echter niet vanzelf. Daarvoor zijn bewuste maatschappelijke keuzes nodig. Hieronder beschrijf ik acht maatschappelijke voorwaarden voor een toekomst waarin de mens centraal staat.
Productiviteitswinst moet terugvloeien naar mensen
De eerste voorwaarde is dat de productiviteitswinst van AI daadwerkelijk terugvloeit naar burgers. Door de geschiedenis heen hebben nieuwe technologieën geleid tot enorme productiviteitsstijgingen. Toch werken mensen vandaag niet veel minder dan enkele generaties geleden. De opbrengsten van technologische vooruitgang worden vaak geabsorbeerd door economische groei, hogere consumptie of stijgende winsten. Als AI werkelijk ruimte moet creëren voor menselijke ontplooiing, dan zal een deel van die winst moeten worden omgezet in meer vrije tijd. Kortere werkweken, meer flexibiliteit, ruimte voor zorg en vrijwilligerswerk en een betere balans tussen werk en leven zijn daarvoor essentieel. Zonder dergelijke keuzes bestaat het risico dat AI niet leidt tot meer vrijheid, maar slechts tot hogere verwachtingen en een verder opgevoerd werktempo.
Belast arbeid minder en kapitaal meer
Een tweede voorwaarde betreft de manier waarop wij ons economische systeem hebben ingericht. In veel landen wordt arbeid zwaar belast, terwijl het gebruik van technologie, kapitaal en automatisering relatief gunstig wordt behandeld. Daardoor ontstaat een prikkel om mensen te vervangen in plaats van mensen te ondersteunen. Wanneer AI een hulpmiddel moet worden dat mensen meer ruimte geeft, is een heroverweging van het belastingstelsel noodzakelijk. Daarbij kan gedacht worden aan een verschuiving van belasting op arbeid naar belasting op grondstoffenverbruik, datagebruik, energieverbruik of de economische opbrengsten van automatisering. Zo wordt technologische vooruitgang niet alleen een bron van winst, maar ook een middel om maatschappelijke welvaart breder te verdelen.
Herwaardeer waardevol werk
Een derde voorwaarde is dat we opnieuw moeten nadenken over wat waardevol werk is. Onze samenleving kent vooral economische waarde toe aan activiteiten die direct bijdragen aan productie en inkomen. Veel andere vormen van menselijke activiteit blijven ondergewaardeerd, ondanks hun grote maatschappelijke betekenis. Opvoeding, mantelzorg, vrijwilligerswerk, kunst, cultuur, gemeenschapsvorming en informele ondersteuning zijn onmisbaar voor een gezonde samenleving, maar worden vaak niet als volwaardige economische prestaties gezien. Naarmate AI meer routinematige taken overneemt, zullen juist deze typisch menselijke activiteiten belangrijker worden. Dat vraagt om een bredere definitie van maatschappelijke waarde en succes.
Onderwijs moet verschuiven van kennis naar verbeelding
Ook het onderwijs zal zich moeten aanpassen. Het huidige onderwijssysteem is in belangrijke mate ontworpen voor een industriële en administratieve samenleving waarin kennisoverdracht centraal stond. Maar wanneer AI steeds beter wordt in het verwerken van informatie, het schrijven van teksten, het analyseren van gegevens en zelfs het programmeren van software, verschuift het onderscheidende vermogen van mensen naar andere domeinen. Creativiteit, verbeeldingskracht, empathie, samenwerking, kritisch denken, morele afwegingen en toekomstgericht denken worden dan belangrijker dan het reproduceren van kennis. Het onderwijs van de toekomst zal daarom minder gericht moeten zijn op het aanleren van antwoorden en meer op het ontwikkelen van vragen, perspectieven en verbeeldingskracht.
Ontwerp steden en dorpen voor ontmoeting en creativiteit
Daarnaast vraagt een samenleving van spelende en lerende mensen om een andere fysieke omgeving. Steden en dorpen zijn in de afgelopen eeuwen grotendeels ingericht rond wonen, werken en transport. Wanneer mensen meer vrije tijd krijgen en minder gebonden zijn aan vaste werkplekken, ontstaat behoefte aan plekken waar ontmoeting, experiment en creativiteit centraal staan. Bibliotheken, buurthuizen, makerspaces, culturele centra, stadslandbouwprojecten en vrijplaatsen kunnen uitgroeien tot belangrijke infrastructuren van de toekomstige samenleving. De spelende mens heeft niet alleen tijd nodig, maar ook ruimtes waarin nieuwe ideeën, sociale verbindingen en culturele vernieuwing kunnen ontstaan.
Voorkom extreme concentratie van macht en vermogen
Een zesde voorwaarde betreft de verdeling van macht. AI-systemen vereisen enorme investeringen in data, infrastructuur, energie en rekenkracht. Daardoor bestaat het risico dat een klein aantal bedrijven en organisaties een onevenredig grote invloed krijgt op economie, informatievoorziening en maatschappelijke besluitvorming. Wanneer de opbrengsten van AI zich concentreren bij een beperkte elite, zal de technologie eerder leiden tot ongelijkheid dan tot menselijke ontplooiing. De vraag wie eigenaar is van data, algoritmen en digitale infrastructuren wordt daarom een van de belangrijkste politieke en maatschappelijke vraagstukken van de komende decennia. Een mensgerichte AI-samenleving vereist mechanismen die zorgen voor een brede verdeling van de voordelen van technologische vooruitgang.
Ontwikkel een nieuw mensbeeld
Naast economische en institutionele veranderingen is ook een culturele omslag noodzakelijk. Sinds de industriële revolutie wordt de mens vaak gezien als producent en werknemer. Productiviteit, efficiëntie en economische groei zijn uitgegroeid tot dominante maatschappelijke waarden. Een samenleving waarin AI ruimte maakt voor de spelende mens vraagt om een ander mensbeeld. Niet de mens als productiemiddel staat centraal, maar de mens als nieuwsgierig, creatief en sociaal wezen. Spelen moet daarbij niet worden opgevat als vrijblijvend tijdverdrijf, maar als een fundamentele menselijke activiteit waarin leren, ontdekken, creëren en vernieuwen samenkomen. Juist veel van de grootste wetenschappelijke, artistieke en maatschappelijke doorbraken zijn ontstaan vanuit nieuwsgierigheid en experiment.
Creëer een aantrekkelijk toekomstverhaal
Ten slotte is er behoefte aan een nieuw toekomstverhaal. Mensen bewegen zich niet alleen op basis van feiten en technologie, maar ook op basis van verbeelding. De afgelopen jaren zijn veel toekomstbeelden rond AI gedomineerd door angstscenario’s over werkloosheid, controleverlies en technologische overheersing. Hoewel dergelijke risico’s serieus genomen moeten worden, zijn ze onvoldoende om richting te geven aan maatschappelijke ontwikkeling. Er is behoefte aan aantrekkelijke en geloofwaardige beelden van een samenleving waarin technologie juist bijdraagt aan menselijke bloei. Hoe ziet een gemiddelde dag eruit wanneer AI het grootste deel van het administratieve werk heeft overgenomen? Hoe besteden mensen hun tijd? Welke nieuwe vormen van leren, samenwerken, creëren en ontmoeten ontstaan dan? Pas wanneer zulke beelden concreet worden gemaakt, ontstaat de mogelijkheid om er doelgericht naartoe te werken.
De komst van AI garandeert dus niet automatisch een betere toekomst. Technologie opent mogelijkheden, maar bepaalt niet welke keuzes samenlevingen maken. De vraag is uiteindelijk niet wat AI met mensen zal doen, maar wat mensen met AI willen bereiken. Wanneer productiviteitswinst eerlijk wordt verdeeld, onderwijs zich vernieuwt, menselijke activiteiten opnieuw worden gewaardeerd en de voordelen van technologie breed beschikbaar komen, kan AI inderdaad ruimte maken voor de spelende mens. Niet omdat de technologie dat afdwingt, maar omdat de samenleving daarvoor kiest.
Peter van der Wel (12026)
PS: Vanuit mijn achtergrond als econoom en toekomstonderzoeker kijk ik naar technische ontwikkelingen in een bredere maatschappelijke context. Vandaar deze beschouwing over de voorwaarden waaronder de overgang naar een samenleving waarin we allen de vruchten plukken van AI mogelijk is.
Ben je het eens met de boodschap van deze blog? Post hem op de socials en/of stuur hem door naar een collega of vriend waarvan je denkt dat ze hem ook interessant zullen vinden! Kreeg je ’m zelf doorgestuurd? Abonneer je hier gratis op nieuwe blogs.
PPS: Reacties zijn welkom. Je kunt ze mailen naar mijn mailadres.