Als we aan de toekomst denken, stellen we ons meestal een soort verlengstuk van het heden voor. Meer klimaatproblemen, meer robots, minder privacy. Het klinkt logisch, toch? Het is de lijn die vaak wordt getrokken in het nieuws, op TV, en in dikke rapporten van onderzoeksinstituten. Futurologen noemen dit de “standaard toekomst” of de “officiële toekomst”. Het is een toekomst zonder verrassingen, eentje die precies volgt uit hoe dingen nu zijn.
Maar wacht even, is dat echt de enige toekomst die er is? Zeker niet! Er zijn namelijk meerdere mogelijke toekomsten, en ze vertellen een veel rijker verhaal.
De Wenselijke Toekomst
Wie droomt er niet van een betere wereld? Een toekomst met minder oorlog, beter onderwijs, spannendere games, schonere lucht, hogere pensioenen. Dit is de toekomst die we willen – een toekomst waarin alles net wat mooier en beter is dan vandaag. Het is een soort utopie, waarin de problemen van vandaag zijn opgelost en we gelukkiger leven. Of het nu gaat om gelijkheid op de werkvloer, doorbraken in groene technologie of meer waardering voor zorgpersoneel, dit is de toekomst die ons motiveert om actie te ondernemen.
De Onverwachte Toekomst
En dan zijn er de verrassingen. Kijk eens terug naar de afgelopen jaren: wie had de coronacrisis zien aankomen? Of het stikstofprobleem dat ineens bovenaan de politieke agenda stond? Dit soort gebeurtenissen noemen futurologen wildcards. Wildcards zijn onverwachte, grote gebeurtenissen die alles op zijn kop zetten. En hoewel je ze misschien niet kunt voorspellen, kun je je er wél op voorbereiden.
Wie Kijkt, Ziet Meervoud
De toekomst is dus niet rechtlijnig of voorspelbaar – het is een meervoud. Wat voor de één een droomscenario is, kan voor een ander een nachtmerrie zijn. Een vrouwenquotum in de top van het bedrijfsleven? Voor de één een wenselijke verandering, voor de ander een disruptieve wildcard.
In een figuur ziet dit alles er dan zo uit als het plaatje hierboven. De gangbare of waarschijnlijke toekomst is dan min of meer een voortzetting van het heden. Bij de wenselijke toekomsten is sprake van gewenste veranderingen en aanpassingen ten opzichte van het heden. Er is dan bijvoorbeeld een vrouwenquotum ingevoerd in de top van het bedrijfsleven of er is een doorbraak bereikt in milieuvriendelijke landbouwmethoden. Bij de wildcard toekomsten is er een onverwachte ingrijpende gebeurtenis geweest die alles (nou ja heel veel) heeft veranderd. Er is bijvoorbeeld een vrouwenquotum ingevoerd in de top van het bedrijfsleven of er is een doorbraak bereikt in milieuvriendelijke landbouwmethoden.
Je ziet, de wens van de één, kan een onverwachte ingrijpende gebeurtenis zijn voor de ander. Het verschil zit hier in de persoon van de waarnemer. Wat voor de een onmogelijk en absoluut ondenkbaar lijkt, is voor de ander misschien best wel een plausibele mogelijkheid of zelfs iets wat vrij zeker zal gaan gebeuren.
Het laat maar weer zien: de toekomst is niet één verhaal. Het is een palet van mogelijkheden, dromen en verrassingen. Wat wij vandaag doen – of laten – bepaalt welke van die toekomsten werkelijkheid wordt. Dus laten we niet alleen dromen, maar ook nadenken over hoe we ons voorbereiden op het onverwachte. Want één ding is zeker: de toekomst blijft ons verrassen.
Nu is de volgende vraag natuurlijk: wat voor beeld heb je zelf eigenlijk van de toekomst? En hoe consistent is jouw beeld eigenlijk? Onze beelden van de toekomst blijken namelijk vaak innerlijk tegenstrijdig. We zijn bijvoorbeeld wel bang dat ook ons land last gaat krijgen van de gevolgen van de klimaatverandering, maar tegelijkertijd verwachten we er zelf geen last van te gaan krijgen.
Futurologen hebben al die toekomstverhalen en -beelden onderzocht en kwamen toen tot de conclusie dat alle verhalen zijn terug te voeren tot vier typen toekomstbeelden, die we hier dan Type I, II, III en IV zullen noemen.
Allereerst de type I toekomstbeelden of wel de doemscenario’s. Sommige mensen zijn bang dat het allemaal helemaal verkeerd zal gaan met de wereld, of ons land of de EU. Dit soort negatieve scenario’s ontstaat als we ons te eenzijdig focussen op één ongewenste ontwikkeling in het heden en deze ongewijzigd doortrekken naar de toekomst. Denk aan de doemscenario’s rondom milieu of immigratie. Als alles hetzelfde zou blijven, zou zo’n ontwikkeling zich kunnen doorzetten, en ja dan zou het wel eens kunnen zijn dat Europa overspoeld zal worden door immigranten uit Afrika of Azië. Of dat de bossen af zullen sterven door zure regen, of dat het ozongat de hele aarde zal gaan omspannen. De praktijk is echter dat niet alles hetzelfde blijft en dat er altijd allerlei tegenreacties blijken te komen om negatieve ontwikkelingen te keren. We verbieden bijvoorbeeld het gebruik van freongas in koelkasten en we voeren de grenscontroles op.
Toch blijven de type I scenario’s een grote aantrekkingskracht houden op veel mensen. Misschien omdat ze uitgaan van een simpel scenario; alles blijft bij het oude, behalve dan die ene oorzaak. Misschien omdat we vooral gevoelig zijn voor slecht nieuws. De nakomelingen van de mensen die in het verre verleden onvoldoende alert waren voor gevaar, hadden waarschijnlijk minder kans te overleven. Type I scenario’s komen gelukkig zelden of nooit uit.
Het tegengestelde van zulke doemdenkbeelden zijn de utopische scenario’s. “We komen straks in het paradijs op aarde als door de digitalisering en de robotisering al het werk door machines zal zijn overgenomen, of als we dankzij internet eindelijk echte democratie krijgen”. Ook dit soort droomscenario’s komt in de praktijk zelden of nooit uit. De aanhangers van dit soort, meestal door technologie gedreven, droomscenario’s hebben eveneens onvoldoende rekening gehouden met de tegenkrachten. Tegenkrachten die zich verzetten tegen al te rigoureuze veranderingen denk aan commerciële en professionele belangen, en menselijke zwakheden zoals egoïsme, domheid of luiheid . Ook het type II toekomstbeelden komt dus zelden of nooit uit.
Dan komen wij bij het type III toekomstbeelden. Dit is de toekomst die bekend staat als de waarschijnlijke, de gangbare, de officiële, de verwachte, de verrassingsvrije, of de baseline toekomst. In type III zullen meerdere bestaande trends zich verder doorzetten. “Internet en computers worden nog sneller en we krijgen nog hetere zomers en zachtere winters”. Dit type toekomstbeelden komen we vooral tegen bij overheden en bedrijven, vandaar ook de benaming ‘de officiële’ toekomst. De onderzochte en beschreven trends (en andere elementen zoals plannen) leiden tot deze verwachte, baseline, of waarschijnlijke toekomst. Deze waarschijnlijke toekomst doet zich voor als alle aannames over de wereld juist zijn. Deze toekomst is inderdaad misschien wel waarschijnlijker dan enige andere toekomst, maar de absolute waarschijnlijkheid van deze toekomst is toch klein. En dat komt doordat er zoveel onverwachte dingen kunnen gebeuren.
Bij bestudering van toekomstvoorspellingen uit het verleden, bleek ook dit type toekomstverhalen namelijk maar heel zelden uit te komen. Steeds bleken onverwachte gebeurtenissen dit type verwachtingen te doorkruisen. Denk aan de val van de muur, of de aanslagen tijdens 11 september 2001 met hun wereldwijde ingrijpende gevolgen. Of denk aan de bankencrisis van 2008, de kernrampen bij Tsjernobyl en Fukushima en nu recent de corona crisis.
Zijn er dan geen toekomstbeelden die wel uit zijn gekomen? Ja wel, maar paradoxaal genoeg blijken dit altijd een onverwachte (althans voor de meeste mensen) toekomst te zijn geweest. Dit heeft zelfs geleid tot de ”Wet” van Dator, een bekende Amerikaanse futuroloog. Hij formuleerde het zo: “Elke nuttige uitspraak over de toekomst moet op het eerste gezicht belachelijk lijken en zelfs hoongelag oproepen”.
Nu is het gelukkig niet zo, dat elke belachelijke uitspraak over de toekomst bewaarheid zal worden. Onverwachte gebeurtenissen leiden tot een andere aannemelijke of mogelijke toekomst. Als verzameling zijn deze alternatieve toekomsten dus veel waarschijnlijker, ook al zijn ze ieder afzonderlijk onwaarschijnlijk.
De kunst is nu om ook die onverwachte toekomsten als mogelijkheid in kaart te brengen. Futurologen hebben hiervoor verschillende instrumenten ter beschikking. We komen daar later op terug. Daarna, en dat is de grote truc, is het de kunst om op basis van ervaring en feiten de waarschijnlijkheid van de verschillende mogelijke toekomsten te bepalen. Ook hiervoor heeft de futurologie een serie instrumenten ontwikkeld. Ook deze komen verderop in deze cursus aan de orde.
Voor dit moment houden we het erop dat er ook een type IV toekomstbeeld bestaat. Een toekomstbeeld waarin zowel de te verwachten ontwikkelingen als onverwachte gebeurtenissen een plek krijgen en dat wel uitkomt.
les 4: de toekomst bestaat niet, er bestaan wel meerdere mogelijke toekomsten
les 5: we onderscheiden daarbij de mogelijke toekomsten, de aannemelijke toekomsten, de waarschijnlijke toekomsten en de wenselijke toekomsten
les 6: alle toekomstbeelden en toekomstverhalen zijn terug te brengen tot 4 types. Type I, II, III en IV. (doem, droom, verwacht en onverwacht)
les 7: het type III toekomstbeeld staat ook wel bekend als de waarschijnlijke, de gangbare, de standaard, de verwachte, de verrassingsvrije, de baseline, of de officiële toekomst.
les 8: het type III toekomstbeeld beschrijft dan wel de meest waarschijnlijke toekomst, maar de kans dat deze toekomst ook wordt gerealiseerd blijft klein
les 9: typen I, II en III toekomstbeelden worden zelden of nooit gerealiseerd.
les 10: Type IV toekomstbeelden houden rekening met de onverwachte gebeurtenissen
© Peter van der Wel (2012)