We komen nu bij een van de belangrijkste vaardigheden van de futuroloog: systeemdenken. Sommige mensen denken dat toekomstonderzoek te vergelijken is met het voorspellen van de baan van een golfbal. Als je precies weet met welke snelheid en in onder welke hoek de bal is geslagen, kun je berekenen hoe de baan van de bal door de lucht zal zijn. Natuurlijk zal de golfbal, nadat hij eenmaal op de grond is geland, nog wel een aantal malen stuiteren en speelt ook de wind een rol en dat maakt het allemaal een stuk ingewikkelder, maar in theorie is dit aardig te berekenen.
Helaas is de werkelijkheid veel en veel ingewikkelder. Toekomstverkennen valt daarom misschien beter te vergelijken met snookeren. De baan van de eerste bal is nog te berekenen. Maar die bal stoot dan tegen twee andere ballen, die weer tegen vier andere ballen stoten en dan weer tegen acht andere ballen, die weer allemaal tegen elkaar stoten, enzovoort. Afhankelijk van die eerste botsing, kan de tweede botsing dus al meerdere kanten opgaan. En dat geldt dan ook weer voor de derde en de vierde botsing. En zo verder.
In de sociale werkelijkheid is het helaas nog ingewikkelder dan bij snooker. Alles lijkt daar wel met alles samen te hangen. Systeemdenken kan ons helpen om in deze ingewikkelde chaos toch patronen te leren herkennen. Denken in systemen klinkt misschien erg voor de hand liggend. Want natuurlijk weten we allemaal wel dat alles om ons heen onderdeel is van een systeem. Alles bestaat uit systemen. We kennen het klimaatsysteem, we kennen het weersysteem. De wereldpolitiek vormt een systeem, net als het wereldhandelssysteem. Er bestaan nationale systemen, met daarbinnen het systeem van nationale politiek, het nationale onderwijssysteem, het rechtssysteem, het gezondheidszorgsysteem, het verkeerssysteem etc. etc.
Daarbinnen vinden we dan weer allerlei organisaties die ieder ook weer een eigen (deel)systeem vormen. Ziekenhuizen, scholen, kranten, omroeporganisaties, multinationals, kleine en grote bedrijven, voetbalverenigingen enzovoorts. Zelfs jouw eigen familie vormt een systeem, net als jouw vriendenkring. Medici zullen zeggen dat ook jouw eigen lichaam en jouw hersenen systemen zijn.
Het kenmerk van een systeem is dat binnen zo’n systeem alles op de een of andere manier met alles samenhangt. Als de temperatuur stijgt, smelt het poolijs waardoor het op andere plaatsen weer meer gaat regenen, waardoor er niet meer gebouwd kan worden in de rivieruiterwaarden, waardoor er een tekort ontstaat aan huizen, daardoor stijgen de huizenprijzen, waardoor er elders meer huizen gebouwd gaan worden, waardoor daar de behoefte aan bouwvakkers zal toenemen, enzovoorts.
In een systeem ontstaan steeds dit soort kettingreacties van oorzaak en gevolg. Of beter gezegd, van oorzaken en gevolgen. In een systeem heeft elke gebeurtenis meestal meerdere oorzaken en heeft elke oorzaak meestal meerdere gevolgen. En om het nog ingewikkelder te maken: al die systemen en deelsystemen beïnvloeden elkaar vaak ook nog weer op de een of andere manier.
Klimaatverandering leidt tot veranderingen in de weersystemen, wat weer kan leiden tot veranderingen in de economie, wat weer kan leiden tot politieke veranderingen, wat weer kan leiden tot veranderingen in het schoolsysteem, wat weer kan leiden tot veranderingen bij jou thuis.
Omgekeerd kan een kleine verandering bij jou thuis invloed hebben op het klimaatsysteem. Je leest bijvoorbeeld een artikel over Antarctica en besluit daardoor niet (of juist wel) met het vliegtuig op vakantie te gaan en daardoor… nou ja vul maar in. Uiteindelijk heeft dus alles met alles te maken. Dat maakt voorspellen zeker op de wat langere termijn heel erg lastig. Bij toekomstonderzoek proberen we daarom hoofd- en bijzaken te scheiden. Niet alle gevolgen zijn immers even belangrijk. En gelukkig zijn er binnen systemen en deelsystemen meestal ook vaste patronen te ontdekken.
Voordat we overgaan naar het bespreken van die patronen, is het van belang verschillende typen ketens van oorzaak en gevolg te leren herkennen. Te beginnen met het lineaire of mechanische denken.
Bij verklaringen volgens deze lijn van denken zijn alle gevolgen terug te voeren op één of hooguit enkele gebeurtenis(sen). Er is één oorzaak, we drukken op de knop en dan volgt één gevolg. Het licht gaat aan. We volgen dan een rechte lijn van oorzaak en gevolg. Zie het schema hiernaast. In simpele (mechanische) systemen is zo’n rechtstreeks verband meestal wel te herkennen.
Hier staat een andere manier van denken tegenover; het systeemdenken. Elke situatie komt voort uit meerdere feedback loops. A beïnvloedt B, en B beïnvloedt zowel C als F, en C beïnvloedt D en daarmee ook weer zichzelf. Er is uiteindelijk niet één specifieke gebeurtenis aan te wijzen. Er liggen meerdere krachten aan de uiteindelijke situatie ten grondslag. Het plaatje hiernaast is dan nog weer te simpel. In werkelijkheid is bijna altijd sprake van nog veel meer onderling afhankelijke ketens van oorzaken en gevolgen.
Kijk bijvoorbeeld eens naar het schema hierboven. Dit schema is afkomstig van het leger van de VS, en beschrijft de situatie in Afghanistan. De Amerikaanse generaal Stanley McChrystal schijnt, toen hij dit schema voor het eerst zag, te hebben gezegd: “Tegen de tijd dat we dit schema snappen, hebben we de oorlog gewonnen”. Zoals bekend hebben de VSdie oorlog nooit g
Zijn uitspraak en dit schema maken duidelijk dat de systemen waarmee wij in de sociale werkelijkheid te maken hebben meestal veel en veel ingewikkelder zijn dan simpele mechanische systemen. Accurate voorspellingen doen binnen zo’n systeem is veel moeilijker. We spreken dan van complexe adaptieve systemen, ofwel van een CAS. Verderop in deze cursus komen wij nog terug op deze CAS-sen.
Dat denken in systemen begint met het besef dat de wereld bestaat uit vele elkaar deels overlappende en elkaar vaak ook wederzijds beïnvloedende systemen. Binnen elk van die systemen bestaat er tussen oorzaken en gevolgen meestal geen lineair verband. In bijna alle gevallen is het een samenspel van honderden, ja, soms zelfs duizenden oorzaken die tot bepaalde resultaten leiden. En die resultaten brengen ook weer allerlei gebeurtenissen teweeg.
Denk bijvoorbeeld ook eens aan de financiële crisis van 2008. Achteraf kunnen we wel constateren dat een giftige cocktail van omstandigheden vooraf ging aan de instorting van het financiële systeem: de euforie op de beurs, de hoge particuliere hypotheekschulden, de wijdverbreide overtuiging dat de prijzen van de huizen nooit konden zakken, de schulden van de banken, de nieuw bedachte financiële instrumenten (met cryptisch klinkende namen als mortgage-backed securities en collateralized debt obligations), de verzekeringen op deze waardepapieren (met nog ergere namen), het criminele gedrag van sommige kredietbeoordelaars, het criminele gedrag van de hypotheekverstrekkers, de volkomen overspannen vraag van Europese investeerders naar de Amerikaanse obligaties, het lakse bankentoezicht in de EU en de VS, de verkeerde risicoprofielen, de quasi-staatsgaranties, enzovoorts.
Maar wat was nu precies de oorzaak van de bankencrisis? We zullen het nooit precies weten. Het is te simpel is om één of enkele oorzaken aan te wijzen als dè echte of dè enige oorzaak. Toch doen we dit vaak wel. Ook dit heeft weer te maken met de manier waarop onze hersenen werken. Wij zijn mentaal niet in staat om meer dan drie à vier verschillende grootheden tegelijk te overzien. Wij zijn daardoor te vaak geneigd te lineair te denken en te zoeken naar dè oorzaak. Dit is een heel vervelende denkfout als we proberen betrouwbare uitspraken te doen over toekomstige ontwikkelingen in sociale systemen.
Hier komt nog een tweede en ook veel voorkomende denkfout bij. Terugblikkend lijken de oorzaken van de financiële crisis (of de verkiezing van Trump, of de val van de muur, of de COVID-pandemie) meestal wel redelijk helder. Dat geeft achteraf de illusie dat deze gebeurtenissen wel logisch en dus voorspelbaar waren. Ook deze hindsight bias (in het Nederlands bekend als wijsheid achteraf) speelt ons regelmatig parten.
Samenvattend: gebeurtenissen vinden altijd plaats in een context, of nauwkeuriger geformuleerd in een complex adaptief systeem. Als we alleen naar de gebeurtenissen sec kijken, kunnen we alleen maar reageren op die gebeurtenissen. Door ook naar het systeem daaromheen te kijken, kunnen we eerder anticiperen op gebeurtenissen die mogelijk kunnen gaan plaatsvinden. Daar komen we verderop in deze cursus op terug.
Les 12: in de sociale werkelijkheid komen we ingewikkelde systemen tegen, met een complex web van oorzaken en gevolgen.
Les 13: in een systeem is zelden of nooit sprake van één oorzaak met één gevolg, maar heeft elke oorzaak meestal meerdere gevolgen en heeft elke gebeurtenis meestal meerdere oorzaken.
Les 14: de sociale werkelijkheid bestaat uit een groot aantal elkaar deels overlappende en elkaar wederzijds beïnvloedende systemen.
Les 15: we noemen zulke systemen Complexe Adaptieve Systemen. (CAS)
Les 16: in de sociale werkelijkheid staan gebeurtenissen nooit op zichzelf en vinden altijd plaats in een CAS. Toch neigen wij ertoe om lineaire (mechanische) verklaringen te zoeken
Les 17: de focus op losstaande gebeurtenissen leidt tot (over)reageren op incidenten.
Les 18: de focus op de patronen binnen een CAS maakt het mogelijk op gebeurtenissen te anticiperen.
Peter van der Wel (12018)
PS: Vond je dit artikel interessant? Het is hoofdstuk 3 uit mijn boek Toekomstonderzoek. Verderop op deze site vind je ook de volgende 13 hoofdstukken. Je kunt natuurlijk ook het boek zelf kopen. Je kunt het bij mij bestellen of bij je favoriete boekhandel.
PPS: Reacties zijn welkom. Je kunt ze mailen naar mijn mailadres.