de 100 lessen van de futurologie

Op school krijgen we allemaal het vak geschiedenis en dat is heel goed. Het is belangrijk dat we leren welke krachten de wereld waarin wij leven, hebben doen ontstaan. Maar het is een ernstig gemis dat maar zo weinigen van ons op school het vak ‘toekomstverkennen’ hebben gehad. De meeste mensen weten niet eens dat er zoiets bestaat.

Daardoor hebben de meesten van ons niet geleerd om systematisch over de toekomst na te denken. We hebben niet geleerd welke methoden en technieken er zijn, om te komen tot betrouwbare beelden van de toekomst. Elke beslissing die we nemen gaat over de toekomst. Elk beleid en elk plan is gebaseerd op impliciete of expliciete aannames over de toekomst en toch krijgen we op school en in onze vervolgopleidingen maar zelden de benodigde systematische training in het verkennen van de toekomst. Daardoor moeten de meesten van ons het doen met intuïtieve beelden over de toekomst, die we vaak ontlenen aan populaire cultuur, SF films en de media en die vol zitten met gevaarlijke aannames en vooroordelen. En dat is heel erg jammer.

Doordat de meesten van ons nooit hebben geleerd systematisch en methodologisch na te denken over de toekomst, zitten we maar al te vaak vast in verouderde toekomstbeelden, hebben we last van veel voorkomende denkfouten over de toekomst en komen onze beelden over de toekomst onsamenhangend, lukraak en intuïtief tot stand. Dat levert gebrekkige mentale kaarten van de toekomst op, onvolledig en vaak zelfs onjuist. We varen daardoor als mens, als organisaties en als samenleving vaak op beperkte, eenzijdige, achterhaalde en onjuiste toekomstbeelden. De toekomst is namelijk geen dobbelspel, is niet eng en onkenbaar, is niet onveranderlijk, is niet vooraf bepaald en is niet volledig voorspelbaar. Zulke beelden zijn gevaarlijk omdat ze ons op het verkeerde been zetten, ons vaak onterechte angst inboezemen of ons het gevoel geven dat we de toekomst alleen maar over ons heen kunnen laten komen. En dat is niet waar. De toekomst is en blijft deels onzeker, maar je kunt die onzekerheid wel kleiner maken en zelfs benutten.

De recente corona crisis was helaas het zoveelste pijnlijke voorbeeld van het belang van toekomstverkennen. Elke serieuze futuroloog voorspelde immers al jaren dat deze pandemie er zat aan te komen. We hadden we ons heel veel paniek en ellende kunnen besparen. En de futurologie kan ons niet alleen wapenen tegen onverwachte crises, ze kan ons ook helpen de kansen die een crisis biedt te benutten.

Vandaar deze cursus futurologie. Iedereen kan leren met meer zekerheid uitspraken over de toekomst te doen. En dat beter in de toekomst kijken is hard nodig. Toekomstverkennen is geen luxe, het is harde noodzaak. De corona crisis hadden we kunnen zien aankomen. De klimaatcrisis hadden we zelfs vijftig jaar terug al kunnen zien aankomen (en toen veel eenvoudiger en goedkoper kunnen voorkomen). En dat zien aankomen, geldt ook voor andere vragen die op ons af komen. Problemen met kunstmatige intelligentie, met privacy, met monopolistische mediaplatforms, met spanningen in het Midden-Oosten, Afrika en Zuidoost Azië om er maar een paar te noemen. Regeren is vooruitzien en voorkomen is beter dan genezen.

Hoe kunnen we leren om beter in de toekomst te kijken? Als je deze cursus hebt afgerond, ben je niet alleen in staat je een beter beeld te vormen van de mogelijke toekomsten, maar ook van de weg naar de door jou gewenste toekomst. Deze cursus heb ik daartoe onderverdeeld in 3 delen. Deel I is een mini cursus waarin ik in het kort en in gewone mensentaal de manier van werken van de futurologie zal beschrijven. Hierbij geef ik de voorkeur aan duidelijkheid boven precisie. Daardoor zal alles in zijn algemeenheid juist zijn beschreven, maar niet altijd precies. Ik zal ook 100 vetgedrukte sleutelzinnen opnemen, zodat je eventueel alleen deze kan lezen en de rest kan overslaan om snel het grotere geheel te overzien. Deze sleutelzinnen beschrijven ‘de 100 lessen van de futurologie’.

In deel II zal ik dieper ingaan op sommige van begrippen en instrumenten en deze zo nodig ook beter onderbouwen. In deel III tenslotte zal ik laten zien hoe je deze instrumenten kan toepassen in jouw situatie.

De cursus is nog niet klaar, dus ik sta open voor elk commentaar.

Ga hier naar hoofdstuk 1